اطلاعات - محمد داودبیگی: زیبایی بصری و طراحی هماهنگ فضاهای شهری، از مهمترین عوامل مؤثر در تعامل انسان و محیط است. در تهران، نماهای ساختمانها جدا از آشفتگی که مالکان موجب آن میشوند از منظر معماری نیز چشمنواز نیست. علاوه بر این، از منظر تعدد صدور مجوز مغازه و نوع اصناف حاکم بر آن، در پایتخت شاهد نوعی آشفتگی و افراط هستیم؛ آنچنان که علاوه بر استقرار بیرویه مغازهها در خیابانهای با کشش کم ترافیکی، مغازههایی مانند مکانیکی که تطابقی با محیط شهری ندارند بهراحتی در خیابانها راهاندازی میشوند، بی آنکه به جنبه بصری، راهبندان پیادهروها و آلودگیهای آن توجه شود. این وضعیت بهویژه در محلات رو بهتوسعه مانند مناطق ۵ و ۲۲ در غرب تهران در خیابانهایی که تردد در آنها با تعدد مغازهها مختل شده است، چهره نازیبای اصناف آلاینده خودرویی را به نمایش گذاشته است.
سکونت نباید مختل شود
گرچه در گذشته در محلات قدیمی شهر وجود مکانیکیها و مغازههای آلاینده به وفور مشاهده میشد اما به مرور زمان شهرداری تهران تلاش کرد بسیاری از کارگاهها و مشاغل آلاینده را به شهرکهای صنعتی اطراف پایتخت هدایت کند و علاوه بر آن، با اعمال جرایم سنگین مشاغلی نظیر مکانیکیها را به ممانعت از اشغال پیادهروها و خیابانها وادارد. بااینحال، چند سالی است که بهنظر میرسد شهرداری تهران نهتنها به این موضوع بیتوجه شده بلکه حتی محلات و مناطق نوپدید و روبهتوسعه غرب و شمال شهر نیز در حال تبدیل شدن به همان ویژگی محلات قدیمی و جنوبی پایتخت هستند.موضوعی که با چهره مدرن شهرها در جهان فاصله بسیار دارد.
سمیرا بیگی، کارشناس معماری از آلمان در گفتگو با اطلاعات با مقایسه تهران با شهرهای این کشور اروپایی میگوید: در نظام برنامهریزی شهری آلمان، استقرار فعالیتها تابع ساختار حقوقی مشخصی است که با تفکیک دقیق کاربریها، فعالیتهای مزاحم مانند تعمیرگاههای خودرو را به پهنههای صنعتی و تجاری خاص محدود میکند و استقرار آنها در بافتهای مسکونی یا خیابانهای شهری عملا غیرممکن است. نتیجه این رویکرد، حفظ کیفیت فضای عمومی و جلوگیری از تبدیل خیابان به فضای عملکردی نامتجانس است.
به گفته وی، در آلمان اصل ماجرا از تفکیک الزامآور کاربری زمین شروع میشود. طبق قانون فدرال برنامهریزی شهری، شهرداریها باید نوع و نحوه استفاده از زمین را در طرحهای شهری تعیین کنند تا بهعنوان طرح الزامآور محلی تصویب شود. لایه بعد، کاربریها را دقیقتر دستهبندی میکند. در پهنه مسکونی، اصل بر سکونت است و فقط کاربریهای محدود و غیرمزاحم پذیرفته میشود؛ در واقع فقط کسبوکارهایی مجاز خواهند بود که سکونت را بهطور مؤثر مختل نکنند، یعنی فعالیت مزاحم، باید از خیابان و بافت مسکونی جدا و به پهنه مناسب منتقل شود.
بیگی خاطرنشان میکند: تعمیرگاه خودرو در آلمان «بهطور پیشفرض» یک فعالیت خیابانیِ آزاد محسوب نمیشود. وزارت محیطزیست آلمان برای عمومیترین پهنه مسکونی، مقدار راهنمای آلودگی صوتی را برای روز، ۵۵ دسیبل و برای شب، ۴۰ دسیبل ذکر میکند. این یعنی حتی یک فعالیت مجاز هم اگر از حد اثرگذاری بر محیط زندگی عبور کند، تحت فشار قانونی قرار میگیرد؛ وای به حال فعالیتهای خودرویی که هم آلودگی بصری دارند و هم صوتی و هم زیستمحیطی.
پسرفت در حوزه شهرسازی
این کارشناس شهری میگوید: متن ضوابط و مقررات طرح تفصیلی یکپارچه شهر تهران یک نکته مهم دارد و آن این که فعالیتهای دارای کاربری تجاری، شامل همه واحدهای تجاری (مغازهها و صنوف) هستند. این یعنی دستهبندی ریز و سختگیرانهای از جنس مدل آلمانی برای تکتک صنوف بهروشنی دیده نمیشود و بخشی از موضوع به ضوابط جاری و تصمیمهای اجرایی واگذار شده است.
وی تأکید میکند: وقتی تعریف «صنوف» در کاربری تجاری اینقدر عام است و طبقهبندی دقیقتر به اسناد بعدی موکول میشود، راه برای پراکندگی بصری و عملکردیِ برخی مشاغل در خیابان بازتر میماند و به همین دلیل است که شاهد این چهره ناخوشایند بصری و آلودگی ناشی از آن هستیم؛ در حالی که حتی در قدیمالایام در تهران و شهرهای دیگر، گاراژ وجود داشت و این اصناف به جای بَر خیابان و میان واحدهای مسکونی، در مناطق انحصاری احداث میشدند. در واقع امروز به جای پیشرفت در حوزه شهرسازی، پسرفت کردهایم.
تفاوت الگوی ایرانی و آلمانی
این کارشناس معماری مقیم بِرمن آلمان، در جمعبندی سخنان خود میگوید: تفاوت اصلی تهران و الگوی آلمانی، در خودِ قانون تفکیک کاربری نهفته است. در آلمان، از طریق قوانین فدرال و طرحهای الزامآور محلی، فعالیت واحدهایی مانند تعمیرگاههای خودرو فقط در پهنههایی مجاز است که از نظر کارکرد با آنها سازگار باشد و این واحدها حتی پس از استقرار نیز تحت کنترل سختگیرانه آلودگی صوتی و آثار محیطی قرار دارند. اما در تهران، با وجود پهنهبندی و تلاش برای تمرکز فعالیتها در معابر مشخص، تعریف عام صنوف در کاربری تجاری و ارجاع بخشی از طبقهبندی تفصیلی به ضوابط بعدی و جاری موجب میشود مرز میان فضای شهری و فعالیتهای مزاحم کمتر شفاف و کمتر قابلکنترل باشد.
بیگی، نتیجه این تفاوت را در سیما و خوانایی خیابان آشکار میبیند و میگوید: در الگوی آلمانی، خیابان یک فضای عمومیِ منظم است اما در تهران، چهره خیابان به محل استقرار فعالیتهای نیمهکارگاهی از جمله انواع تعمیرگاهها تغییر میکند.
وی درباره تفاوت دیگر سیمای خیابانها در دو کشور، به نظم حاکم بر نصب تابلوهای تبلیغاتی و تابلوی مغازهها اشاره میکند و یادآور میشود: در نظام شهری آلمان، تابلوهای تجاری بهعنوان بخشی از ترکیببندی نما تعریف شده و تحت ضوابط دقیق ارتفاع، ابعاد، نور و موقعیت نصب قرار دارند. این ضوابط با هدف حفظ خط آسمان، انسجام بصری جدارههای شهری و کنترل آلودگی بصری اعمال میشود. در نتیجه، برخلاف بسیاری از خیابانهای فاقد کنترل یکپارچه، تابلوها در یک خط افقی مشخص سازماندهی و از تبدیل نمای شهری به یک سطح تبلیغاتی نامنظم جلوگیری میشود؛ در حالی که در ایران و تهران، نمای بصری تبلیغاتی مغازهها کاملا نامنظم است.
قوانین فرانسه چه میگویند؟
لیون، دومین شهر بزرگ فرانسه است که به دلیل برخورداری از ترکیب منحصر بهفردی از معماری تاریخی و مدرن، با قدم زدن در خیابانهای آن، میتوان به راحتی در دل تاریخی پر فراز و نشیب غرق شد. بهناز خسروی، شهروند مقیم فرانسه در پاسخ این که آیا در شهر لیون، برای هر صنف با آلایندگی بصری و صوتی، مجوز فعالیت در خیابانهای شهری صادر می شود؟ میگوید: خیر، هیچگاه به چشمم نخورده است که در خیابان، مکانیکی آن هم با چهره کثیف و منظره خودروهای خراب با کاپوتهای بالاداده وجود داشته باشد.
به گفته این شهروند مقیم لیون، چنین اصنافی همیشه در محوطههایی مانند گاراژها مستقر میشوند که در مجاورت خیابان قرار ندارند. خسروی میافزاید: حتی کافهها که در خیابانهای لیون بهوفور دیده میشوند، باید دستورالعملهای شهرداری را رعایت کنند؛ از جمله درباره صندلیهایی که در پیادهرو میگذارند. باید همهچیز تمیز و مرتب به نظر برسد تا فعالیت آنها به زیبایی شهری یا بهداشت شهری لطمه نزند؛ دقتنظری که من در ایران و حتی تهران و در مصوبات شوراهای شهری کشورمان ندیدهام.
تفاوت سیستمهای شهری ایران با اروپا
مالک یک شرکت حمل و نقل اینترنتی در آلمان در گفتگو با خبرنگار اطلاعات میگوید: سیستمهای شهری در اروپا و آلمانی که ما در آن زندگی میکنیم کاملا با ایران متفاوت است و به هر کسب و کار بدشکل و آلاینده بصری در اینجا مجوز تأسیس داده نمیشود.
مهیار خدر میافزاید: تعمیرگاه ماشین در اینجا شبیه تعمیرگاههای خودرو در ایران نیست یا تعویض روغنی با آن شکل و شمایلی که در ایران داریم در اینجا اینگونه نیست و وقتی کسی از مقابل چنین مغازههایی عبور میکند متوجه نمیشود که آنجا تعمیرگاه است، زیرا اصناف فوق بسیار شیک، بیسر و صدا و فاقد آلودگیهای محیطی هستند.
به گفته این فعال حوزه خودرو، در پیادهروهای شهری تهران، اصناف مختلف بدون در نظر گرفتن نوع کاربری و تبعاتش مجوز گرفتهاند. مثلا از شمال شهر گرفته تا جنوب شهر، شاهد استقرار صنف مکانیکی و صافکاری و تعویض روغن هستیم که سیمای زشتی توأم با آلودگیهای بصری و زیستی به چهره شهر داده است، گاهی حتی یک لاین جای پارک خیابان به انحصار بعضی از این اصناف درآمده و میبینیم خودرویی توسط جک بالا رفته و روغن آن به کف خیابان ریخته است، چنین صحنههایی بهوفوردر بعضی خیابانهای تهران خودنمایی میکند که زیبنده پایتخت یا یک کلانشهر نیست.
وی می افزاید: در آلمان مشاغلی مانند مکانیکی و آپاراتی اگر هم در خیابانی وجود داشته باشند آنقدر زیبا طراحی شدهاند و استانداردها در آنها رعایت میشود که گاهی نمیتوان متوجه وجودشان شد، زیرا آلمانیها جامعه دقیق، منضبط و تمیزی هستند و شکل و شمایل شهر به واسطه یک شغل، تغییر خاصی نمیکند.
به گفته خدر، در آلمان اگر زیر یک ساختمان مسکونی بخواهند رستوران بزنند باید دودکش آن را بالاتر از همه ساختمان ها ببرند تا دودش باعث آزار و اذیت همسایهها نشود؛ حتی اگر طول آن دودکش تا ۱۵ طبقه هم باشد. مشاغل دارای آلایندگی مانند تعمیرگاهها یا کارگاهها هم اندکی از محدوده شهری دورتر هستند تا برای محلات ایجاد مزاحمت نکنند.
این شهروند مقیم اروپا میافزاید: در آلمان قانونی داریم به نام «وقت آرامش» که بین ساعت یک تا سه بعدازظهر است و در این مدت، حتی نمیتوان دستگاه چمنزن یا دریل را روشن کرد، وای به حال سر و صدای مغازههای آلاینده در داخل شهر. بنابراین در میان مدیران شهری، حساسیت بالایی در مورد رعایت حال شهروندان و سیمای شهری وجود دارد.
سخن آخر
تا وقتی آرامش شهروندان در شهرسازی، اولویت نداشته باشد، این سرمایهداران و کاسبان هستند که بیتوجه به رفاه مردم، در همهجای شهر به دنبال پول روی پول گذاشتن خودشان خواهند بود. در چنین شرایطی، قوانین و مقررات باید به کمک شهر بیاید و با تفکیک مناطق مسکونی از محل احداث کسب و کارها و اصناف پرسروصدایی که به آلودگیهای محیطی دامن میزنند، راه را برای آسودگی و آرامش شهروندان هموار کند.